به نظر بصيرت نگاه كرد . ديد كه از مكارم اخلاق بىبهره آفريده شده . در تغيير اخلاق او درماند و از آن تكفّل كه پيش خليفه كرده بود پشيمان شد و چون چاره نداشت حاليا او را وصيت كرده تا آن مال كه يافته است اسراف و تبذير نكند ؛ و خانه‌اى براى او مهيّا « 1 » فرمود و به تكلّف تمام آراسته و پيراسته ساخت و گفت به چيزى ازين اموال پاره‌اى ملك بخر تا ترا روزى به كار آيد . در تعليم آداب از نشست و برخاست و سلوك با مردم و خدمت دار الخلافه و معاشرت با خدمتكاران و غلامان بارگاه خلافت و ساير مردم تقصير نمىكرد . فامّا چون در اصل خلقت ناقابل و بخيل و ممسك و غضوب « 2 » آمده بود ، هيچ چيز درو اثر نداشت . اسحق مىدانست كه اين اخلاق كه درو سرشته شده است قابل تغيير و تبديل نيست ، فامّا به ضرورت خود را برين مىداشت . تا روزى مأمون او را پيش خود طلبيده ، چون ادب دار الخلافه مراعات بسيار كرده بود ، مأمون را خوش آمد و اسحق را انعام وافر فرمود . چون على بن هشام از پيش مأمون بازگشت ، اسحق موصلى پيش رفت و عرضه داشت كه زندگانى خليفه دراز باد . آنچه از اخلاق و ادب كه به تكليف و جّد و جهد راست آمد در باب على هشام تقصير نمىكنم ، امّا آنچه در طينت او سرشته شده است تغيير آن اندازهء بنده نيست . مأمون فرمود كه ترا بذل جهد در تهذيب و تأديب او مىبايد كرد . معلوم است كه به غير او آنچه به دو آفريده‌اند اندازهء تو نيست . چون اسحق دو سه سال غمخوارگى كرد ، او آن‌چنان شد كه پيش مأمون به خدمات نزديك سرافراز و ممتاز گشت تا روزى اسحق موصلى به خانه او آمد به اميد آنكه نعمتها ازو خواهد يافت و حق التعليم ازو خواهد گرفت و از آن مالها و اسبابها كه به هر هفته از امير المؤمنين مأمون مىيابد او را بىنياز خواهد كرد . چون لحظه‌اى بنشست طعامى پيش آوردند و بعد از برخاستن هزار درم پيش آورد . اسحق موصلى از همّت دون‌طبع او به غايت رنجيده خاطر شده و آزرده از خانهء او برگشت و با ياران خود گفت كه من در اول يافته بودم كه ازين خسيس دون هيچ چيزى نيايد . چندين زحمت كه در حق او بردم همه ضايع رفت و با خود قرار دادم كه بعد ازين گرد او نگردم و جز سلام عليك در ميان نباشد . و چون چندى برين بگذشت روزى على هشام كس به طلب اسحق فرستاده ، اسحق اجابت نكرد و آن‌كس را كه به طلب آمده درشت گفت . چون كس على هشام باز

--> ( 1 ) . متن خوانده نشد . تصحيح قياسى است . اساس ، ك : خانه‌اى بنا كن . ( 2 ) . متن : عقوب . تصحيح قياسى است . بقيه نسخه‌ها ندارند .